Dünya genelinde "gerçek çay" (Camellia sinensis bitkisinden üretilenler) ve "bitki çayları" (meyve, çiçek ve otların demlenmesi) olmak üzere iki ana grup altında yüzlerce farklı tür bulunur. Ancak tüketim alışkanlıklarına, faydalarına ve lezzet profillerine göre en çok tercih edilen popüler çay çeşitleri şunlardır:

Türkiye'de çay denince akla gelen ilk ve tek seçenektir. Oksidasyon (mayalanma) süresi en uzun olan çay türüdür, bu sayede rengi koyu, tadı buruk ve aroması yoğundur. Dünyada en çok tüketilen çay türü olsa da, Türk kültüründe ince belli bardakta ve tavşan kanı rengiyle özel bir yere sahiptir.

Sabah kahvaltılarının vazgeçilmezi olan siyah çay, içerdiği tein sayesinde güçlü bir uyarıcıdır. Zihni açar, odaklanmayı artırır ve kalp sağlığını destekleyen flavonoidler içerir. Türk siyah çayı, Rize ve Artvin bölgesinin iklimi sayesinde üzerine kar yağan nadir çaylardan olduğu için haşere ilacı kullanılmadan üretilmesiyle de dünyadan ayrışır.

Yeşil çay, siyah çay ile aynı bitkiden (Camellia sinensis) elde edilmesine rağmen, toplandıktan hemen sonra ısıl işlem görerek oksidasyonu durdurulduğu için rengini ve antioksidan değerlerini korur. Asya kökenli bu çay, hafif çimensi tadı ve sarımtırak yeşil rengiyle bilinir.

Özellikle metabolizmayı hızlandırıcı etkisi ve yüksek antioksidan içeriği (kateşinler) nedeniyle diyet listelerinin başında gelir. Düzenli tüketildiğinde yağ yakımını destekler, bağışıklık sistemini güçlendirir ve hücre yenilenmesine katkı sağlar.

Çay bitkisinin henüz açmamış tomurcuklarının toplanmasıyla elde edilen en az işlem görmüş ve en saf çay çeşididir. İsmindeki "beyaz" ifadesi, tomurcukların üzerindeki gümüşi tüylerden gelir. Üretimi zahmetli ve sınırlı olduğu için diğer çaylara göre daha pahalıdır.

Tadı oldukça yumuşak, hafif ve tatlımsıdır. Antioksidan oranı yeşil çaydan bile daha yüksektir. Cilt sağlığı üzerindeki olumlu etkileriyle bilinen beyaz çay, "gençlik iksiri" olarak da anılır ve kafein oranı diğer gerçek çaylara göre daha düşüktür.

Ihlamur çayı, özellikle kış aylarında, soğuk algınlığı ve grip denince akla gelen ilk bitki çayıdır. Ihlamur ağacının hoş kokulu çiçeklerinden elde edilir. Yumuşak içimi ve bal ile mükemmel uyumu sayesinde çocuklar tarafından da sevilerek tüketilir.

Terletici özelliği sayesinde toksinlerin atılmasına yardımcı olurken, boğazı yumuşatır ve öksürüğü hafifletir. Sakinleştirici etkisiyle bilinen ıhlamur, stresli günlerin sonunda rahatlamak için de ideal bir tercihtir.

Akdeniz ve Ege bölgesinin şifalı bitkisi olan adaçayı, keskin kokusu ve hafif acımsı tadıyla bilinir. Latince adı "iyileştirmek" anlamına gelen bu bitki, tarih boyunca her derde deva olarak kullanılmıştır.

Özellikle ağız ve boğaz enfeksiyonlarında gargarası ve çayı oldukça etkilidir. Antiseptik özelliği sayesinde vücuttaki iltihapla savaşır. Ancak güçlü etkileri nedeniyle hamilelerin ve tansiyon hastalarının dikkatli tüketmesi önerilir.

Kurutulmuş papatya çiçeklerinden yapılan bu çay, dünyanın en popüler sakinleştirici içeceklerinden biridir. Elma benzeri hafif ve hoş bir aroması vardır. Kafein içermediği için günün her saatinde içilebilir.

En bilinen faydası sinirleri yatıştırması ve uyku kalitesini artırmasıdır. Uykusuzluk problemi çekenler için doğal bir destekleyicidir. Ayrıca mide kramplarını hafifletir ve sindirim sistemini rahatlatır.

Papatya Çayının Faydaları

Rezene çayı, maydanozgiller ailesinden gelen rezenenin tohumlarından elde edilen, anasona benzer tatlı ve aromatik bir kokuya sahip çaydır. Geleneksel tıpta yüzyıllardır sindirim sorunları için kullanılmaktadır.

Özellikle yemeklerden sonra oluşan şişkinlik, gaz ve hazımsızlık sorunlarına karşı birebirdir. Bebeklerde gaz sancılarını gidermek için (doktor kontrolünde) ve emziren annelerde süt artırıcı etkisi nedeniyle sıkça tercih edilir.

Halk arasında "oğul otu" olarak da bilinen melisa, limonumsu kokusu ve ferahlatıcı tadıyla öne çıkar. Nane ailesinden gelen bu bitki, özellikle stres ve kaygı bozukluklarına karşı doğal bir reçete gibidir.

Sinir sistemini gevşeterek depresif ruh halini dağıtmaya yardımcı olur. Uyumadan önce içildiğinde derin ve dinlendirici bir uyku sağlar. Ayrıca uçuk virüsü üzerindeki antiviral etkileriyle de bilinir.

Yabani gül bitkisinin meyvesi olan kuşburnu, yakut kırmızısı rengi ve mayhoş tadıyla bilinir. C vitamini açısından doğadaki en zengin kaynaklardan biridir. Genellikle kış aylarında bağışıklık sistemini desteklemek için tüketilir.

Ekşimsi tadını dengelemek için genellikle bal veya az miktarda şekerle tatlandırılır. Enfeksiyonlara karşı vücut direncini artırmasının yanı sıra, eklem ağrılarına ve romatizmal rahatsızlıklara iyi geldiği bilinmektedir.

Kerkede veya Medine gülü olarak da bilinen hibiskus, demlediğinde verdiği koyu kırmızı renk ve keskin ekşi tadıyla dikkat çeker. Sıcak içilebildiği gibi, soğuk "buzlu çay" olarak da harika bir yaz içeceğidir.

Yüksek C vitamini içeriğinin yanı sıra kan basıncını dengeleme ve tansiyonu düşürme etkisiyle tanınır. Ödem attırıcı özelliği sayesinde diyet yapanların sıkça başvurduğu, metabolizmayı canlandıran bir çaydır.

Güney Amerika kökenli olan ve "Arjantin çayı" olarak da bilinen mate, Paraguay çayı bitkisinin yapraklarından elde edilir. Kahveye benzer bir uyarıcı etkiye sahiptir ancak içimi daha yumuşaktır.

İçerdiği "matein" maddesi sayesinde enerji verir ve zihinsel aktiviteyi artırır. Tokluk hissi yaratması ve yağ yakımını hızlandırması nedeniyle zayıflama çaylarının en popüler bileşenlerinden biridir.

Japon kültürünün dünyaya armağanı olan matcha, gölgede yetiştirilen yeşil çay yapraklarının öğütülerek toz haline getirilmesiyle elde edilir. Diğer çayların aksine demlenip süzülmez, toz suyla karıştırılarak (çırpılarak) içilir, yani yaprağın tamamı tüketilir.

Bu özelliği sayesinde normal yeşil çaya göre 10 kat daha fazla antioksidan içerir. Klorofil açısından zengindir, detoks etkisi yapar ve odaklanmayı artıran L-theanine amino asidini yüksek oranda barındırır. Tadı yoğun ve sebzemsidir.

Çin kökenli bu çay, "yarı fermente" çay olarak tanımlanır. İşleme tekniği bakımından yeşil çay ile siyah çay arasında bir yerdedir. Ne yeşil çay kadar bitkisel ne de siyah çay kadar buruktur; kendine has çiçeksi ve meyvemsi notaları vardır.

Metabolizmayı hızlandırma konusunda en az yeşil çay kadar etkilidir. Yağ enzimlerini harekete geçirerek kilo kontrolüne yardımcı olur. Ayrıca cilt sağlığını desteklediği ve egzama belirtilerini hafiflettiği yönünde araştırmalar bulunmaktadır.

Güney Afrika'ya özgü "Kızıl Çalı" bitkisinden elde edilen rooibos, teknik olarak bir çay değil bitki çayıdır. Demlendiğinde kiremit kırmızısı bir renk alır. Doğal olarak tatlımsı, fındıksı ve vanilyayı andıran bir aromaya sahiptir.

En önemli özelliği kafein içermemesidir, bu nedenle çocuklar ve kafein hassasiyeti olanlar için siyah çaya mükemmel bir alternatiftir. Yüksek mineral içeriği ve antioksidanlarıyla bilinen rooibos, günün her saati keyifle tüketilebilir.

Aslında tek başına bir bitki çayı değil, genellikle yeşil çay yapraklarının yasemin çiçekleriyle harmanlanmasıyla elde edilen aromalı bir çay türüdür. Çin'in en ünlü kokulu çayıdır.

Yasemin çiçeklerinin büyüleyici kokusu, yeşil çayın hafifliğiyle birleşerek stres azaltıcı ve ruh halini iyileştirici bir etki yaratır. Hem yeşil çayın sağladığı antioksidan faydaları sunar hem de aromaterapik etkisiyle zihni dinlendirir.