Mutfakta düzen çoğu zaman ihtiyaç duyulan eşyayı ararken fark edilir. Bir bıçak için çekmeceyi karıştırmak, tencereyi bulmak için birkaç parçayı yerinden çıkarmak veya saklama kabının uygun kapağını dakikalarca aramak, mutfakta bir düzen sorunu olduğunu gösterir. Üstelik bu durum yalnızca dağınık görünen mutfaklarda yaşanmaz. Her eşyanın bir yeri olsa bile o yer kullanım alışkanlıklarına uygun değilse düzen kısa sürede bozulur.

5S yöntemi, mutfak düzenine bu açıdan bakmayı sağlar. Çalışma alanlarının daha düzenli ve verimli kullanılmasına yönelik bu yöntem, Japonca Seiri, Seiton, Seiso, Seiketsu ve Shitsuke kelimelerinden oluşur. Gereksiz olanı ayırmak, gerekli eşyayı uygun yere koymak, temizliği sürdürmek, düzen için basit kurallar oluşturmak ve bunları alışkanlığa dönüştürmek beş aşamanın temelini oluşturur.

Evde 5S uygulamak için bütün mutfağı baştan düzenlemek gerekmez. Sürekli karışan bir çekmeceyi, baharat bölümünü veya tencere dolabını ele almak yeterli bir başlangıç olur. Önemli olan yalnızca güzel görünen bir düzen kurmak değil, o düzenin günlük kullanım sırasında da işe yaramasıdır.

5S Kuralının Beş Aşaması

5S, mutfakta eşya azaltma yöntemi olarak düşünülmemelidir. Seyrek kullanılan her ürün gereksiz değildir. Asıl mesele, mutfakta bulunan eşyaların ihtiyaçlara göre değerlendirilmesi ve kullanım sırasında gereksiz zaman kaybının önlenmesidir.

Gereken ve Gerekmeyeni Ayırmak

İlk aşamada mutfaktaki eşyalar gözden geçirilir. Kırılmış gereçler, eşi olmayan kaplar, uzun süredir kullanılmayan ürünler ve aynı işi gören fazlalıklar ayrılır.

Bunu yaparken kullanım sıklığı tek ölçüt olmaz. Örneğin her gün kullanılmayan bir servis tabağı ihtiyaç duyulduğunda işe yarayabilir. Buna karşılık yıllardır kullanılmayan ve benzerleri bulunan bir mutfak gerecinin dolapta yer kaplaması gerekli olmayabilir.

Bu aşama aslında mutfakta neyin gerçekten ihtiyaç olduğunu görmeyi sağlar.

Eşyaları Kullanım Yerine Göre Düzenlemek

Gerekli ürünler belirlendikten sonra sıra yerleşime gelir. Burada en önemli ölçütlerden biri kullanım sıklığıdır.

Her gün kullanılan tabakların kolay ulaşılabilen raflarda bulunması, tencerelerin ocağa yakın tutulması ve doğrama sırasında kullanılan gereçlerin hazırlık alanına yakın olması işleri kolaylaştırır.

Bıçaklar bunun iyi bir örneğidir. Birden fazla bıçağın gelişigüzel aynı çekmecede bulunması yerine kullanım amacına göre ayrılması daha anlaşılır bir düzen oluşturur. İhtiyaca göre farklı seçeneklerin bir arada görülebildiği bıçak seti kategorileri bu tür bir yerleşim planlanırken fikir verebilir.

Aynı yaklaşım tencereler için de geçerlidir. Günlük kullanılan orta boy tencerenin en alt rafa kaldırılması yerine daha kolay alınan bir bölüme yerleştirilmesi, mutfaktaki gereksiz hareketi azaltır. Farklı boyutları bir arada değerlendirmek isteyenler için tencere seti seçenekleri de mutfaktaki pişirme ihtiyaçlarının nasıl gruplandırılabileceği konusunda fikir verebilir.

Temizliği Düzenin Bir Parçası Görmek

5S'nin üçüncü aşaması temizliktir. Ancak burada yalnızca tezgahın temiz görünmesi amaçlanmaz. Çekmecelerin içi, dolap rafları, sık kullanılan gereçler ve çalışma alanları da düzenli olarak kontrol edilir.

Temizlik sırasında düzenle ilgili sorunlar daha kolay fark edilir. Dolabın arkasında unutulan bir ürün, artık kullanılmayan bir gereç veya aynı türden gereğinden fazla eşya ortaya çıkabilir.

Bu nedenle temizlik sonrasında her şeyi yeniden aynı yere koymak yerine alanın gerçekten ihtiyaca uygun olup olmadığına bakmak gerekir.

Düzeni Basit Bir Sisteme Dönüştürmek

Dördüncü aşamada oluşturulan düzen belirli bir standarda kavuşur. Bu standardın karmaşık olması gerekmez.

Baharatların aynı bölümde bulunması, tencerelerin boyutlarına göre sıralanması veya günlük kullanılan gereçlerin belirli bir çekmecede tutulması yeterli olabilir. Böylece mutfakta bir eşyanın yeri her kullanım sonrasında yeniden düşünülmez.

Tezgah üzerindeki küçük ev aletleri için de benzer bir sistem kurulabilir. Her gün kullanılan bir cihaz için sabit bir alan ayrılabilir. Daha seyrek kullanılan bir ürün ise dolapta tutulabilir. Örneğin kahve hazırlama alışkanlığı yoğun olan bir evde kahve makinesi için belirli bir tezgah alanı ayırmak, cihazın her kullanım sonrasında farklı bir yere kaldırılmasını önleyebilir.

Düzeni Sürdürmek

5S'nin son aşaması, kurulan düzenin günlük yaşamda devam etmesini sağlar. Çünkü mutfağı bir kez düzenlemek kolaydır. Asıl mesele, aynı alanın kısa süre sonra yeniden karışmasını önlemektir.

Kullanılan eşyanın yerine kaldırılması, tezgahın yemek hazırlığından sonra kontrol edilmesi ve işe yaramayan yerleşimlerin değiştirilmesi bu aşamanın parçasıdır.

Bir düzen sürekli bozuluyorsa sorun her zaman kullanıcıda aranmaz. Bazen eşyanın yeri yanlıştır. Örneğin her gün kullanılan bir ürünün ulaşılması zor bir rafta bulunması, onu her kullanım sonrasında farklı bir yere bırakmaya neden olabilir. Böyle bir durumda alışkanlığı değiştirmeye çalışmak yerine yerleşimi değiştirmek daha doğru olur.

Mutfakta 5S Uygulamasına Nereden Başlanır?

5S uygulamasına başlarken en çok sorun çıkaran alan seçilir. Çekmece sürekli karışıyorsa önce orası düzenlenir. Tencere dolabında aranan ürün bulunamıyorsa çalışma oradan başlar.

İlk adımda alan tamamen boşaltılır. Benzer ürünler bir araya getirilir. Her gün kullanılanlar, ara sıra kullanılanlar ve artık ihtiyaç duyulmayanlar ayrılır.

Sonra kullanım sıklığına göre yeni bir yerleşim yapılır. Her gün kullanılan ürünler öne alınır. Seyrek kullanılanlar daha az erişilen raflara kaldırılır. Aynı tür ürünler mümkün olduğunca bir arada tutulur.

Saklama alanlarında da aynı yöntem uygulanabilir. Kapların boyutlarını karıştırmak yerine küçük, orta ve büyük ürünleri ayrı bölümlerde tutmak daha kolay bir kullanım sağlar. Kapakları uygun kaplarla eşleştirmek de dolap içinde gereksiz aramayı önler.

Çekmecelerde ise bölümlendirme önem kazanır. Kaşık, spatula, soyacak ve benzeri gereçlerin aynı alanda gelişigüzel bulunması yerine kullanım amacına göre ayrılması, özellikle yemek hazırlığı sırasında zaman kazandırır.

Burada mutfak düzenleyiciler de devreye girebilir. Çekmece ve dolapların ölçüsü dikkate alınarak seçilen mutfak düzenleyici küçük gereçlerin belirli alanlarda tutulmasına yardımcı olabilir. Ancak düzenleyici kullanmak tek başına çözüm oluşturmaz. Önce hangi ürünlerin gerçekten o alanda bulunması gerektiği belirlenir.

Küçük Mutfaklarda 5S ile Alanı Daha Doğru Kullanmak

Küçük mutfaklarda her eşyanın kapladığı alan daha belirgin hale gelir. Bu nedenle kullanım sıklığına göre yerleşim yapmak önem kazanır.

El altında bulunması gereken ürünler kolay ulaşılabilen bölümlerde tutulur. Misafir sofralarında kullanılan büyük servis ürünleri veya yalnızca belirli dönemlerde kullanılan gereçler daha az erişilen raflara kaldırılabilir.

Dolapların yüksekliği de değerlendirilir. Üst raflar seyrek kullanılan ürünlere ayrılırken günlük kullanılan ürünler el hizasında tutulabilir. Böylece her eşya için aynı erişim mesafesini korumaya çalışmak yerine mutfağın kullanım şekline göre bir dağılım yapılır.

Tezgah alanında da benzer bir yaklaşım uygulanır. Her cihazın sürekli dışarıda bulunması gerekmez. Gün içinde sık kullanılan ürünler için sabit alan bırakılır. Daha seyrek kullanılanlar ise ihtiyaç olduğunda çıkarılır.

Burada 5S'nin temel düşüncesi yeniden ortaya çıkar. Amaç mutfakta mümkün olduğunca az eşya bulundurmak değildir. Kullanılan eşyaların mutfaktaki hareketi zorlaştırmayacak şekilde yerleştirilmesidir.

Mutfakta 5S Düzenini Korumanın Yolları

Kurulan düzenin devam etmesi için günlük alışkanlıklar belirlemek yeterlidir. Yemek hazırlığı tamamlandığında kullanılan gereçler yerine kaldırılır. Tezgah üzerinde kalan ürünler kontrol edilir. Açıkta bırakılan malzemeler uygun alanlara alınır.

Haftalık olarak daha ayrıntılı bir kontrol yapılabilir. Çekmecelerde biriken gereksiz ürünlere bakılır. Saklama alanları gözden geçirilir. Kullanımı değişen ürünlerin yeri yeniden değerlendirilir.

Bu kontrol sırasında yeni alınan ürünler de hesaba katılır. Mutfakta yeni bir eşya için yer yoksa önce mevcut ürünler gözden geçirilir. Aynı işi gören iki ürünün neden bulunduğu düşünülür. Böylece alışveriş kararı da mutfak düzeninin bir parçası haline gelir.

Mutfakta yemek hazırlama alışkanlığı değiştiğinde yerleşim de değişebilir. Daha sık yemek yapılmaya başlandığında bazı gereçler öne alınabilir. Daha az kullanılan ürünler başka bir bölüme taşınabilir. 5S sabit bir düzen kurmaktan çok, ihtiyaçlara göre sürdürülebilen bir düzen oluşturmayı gerektirir.

5S ile Mutfakta Sürdürülebilir Düzen

5S, mutfağı bir kez düzenleyip uzun süre aynı şekilde bırakmak anlamına gelmez. Gereken ürünleri ayırmak, onları kullanım sıklığına göre yerleştirmek, temizliği düzenin bir parçası haline getirmek ve gerektiğinde sistemi yeniden değerlendirmek bu yaklaşımın temelini oluşturur.

Bu nedenle uygulamaya küçük bir alanla başlamak daha gerçekçidir. Sürekli karışan bir çekmece düzenlenir ve birkaç gün boyunca yeni yerleşimin kullanımı gözlemlenir. Ürünlere ulaşmak kolaylaşıyorsa aynı yöntem başka alanlara da uygulanır.

İyi bir mutfak düzeninde her şeyin kusursuz biçimde sıralanması gerekmez. Aranan ürünün bulunması, kullanılan gerecin yerine kolayca kaldırılması ve çalışma alanının günlük kullanım sonrasında toparlanabilmesi yeterli bir ölçü oluşturur. 5S yaklaşımı da düzeni yalnızca görüntü üzerinden değil, mutfağın her gün nasıl kullanıldığı üzerinden değerlendirmeyi sağlar.