Türkiye'nin bereketli topraklarında ve seralarında yetişen birbirinden farklı domatesler, kullanım amaçlarına ve hasat mevsimlerine göre sofralarımızda yer bulur. Kahvaltılarda çiğ tüketimden tutun da kışlık salça hazırlıklarına, fırın yemeklerinden taze yaz salatalarına kadar her ihtiyaca cevap veren spesifik domates türleri bulunmaktadır. İhtiyaca yönelik doğru mahsulü seçmek, yemeğin kıvamını, su oranını ve nihai lezzetini doğrudan etkilediği için mutfak tutkunları tarafından sıklıkla araştırılır. Mutfaktaki başarıyı artırmak ve damak zevkinize en uygun olanı seçmek için bilmeniz gereken başlıca domates çeşitleri şunlardır:

Ülkemizde en çok tercih edilen ve aranan türlerin başında salkım domates, çeri (cherry) domates, pembe domates, Çanakkale domatesi, sığır kalbi (beefsteak) domates, salçalık (armut) domates, kumato (siyah) domates ve kokteyl domates gelmektedir. Hem amatör bahçıvanların hem de lezzet arayışındaki aşçıların mutfaklarında yer açtığı bu farklı domatesler çeşitleri, boyutları, renkleri, kabuk yapıları, asit-şeker dengeleri ve etli kısımlarıyla birbirlerinden kesin çizgilerle ayrılır.

Salkım domates, adından da anlaşılacağı üzere dalından koparılmadan, bir salkım üzerinde bir arada sunulan ve taze tüketim için sıklıkla tercih edilen bir türdür. Dalında olgunlaşmaya devam ettiği için kendine has o taze toprak ve yaprak kokusunu uzun süre muhafaza eder. Genellikle orta büyüklükte, pürüzsüz ve parlak kırmızı bir kabuğa sahip olan bu tür, sulu yapısıyla dikkat çeker.

Farklı domates türleri arasında her mevsim marketlerde ve pazarlarda kolayca bulunabilmesiyle öne çıkan salkım domates, özellikle kahvaltı sofralarının ve ince dilimlenmiş garnitürlerin aranan ismidir. Asit oranı dengeli olduğu için sandviçlerde, soğuk söğüş tabaklarında ve hafif yaz salatalarında hem görsel hem de lezzet bütünlüğü sağlar.

Çeri domates, kiraz büyüklüğündeki ufak boyutları, yoğun şekerli tadı ve gevrek dokusuyla domates çeşitleri arasında en sevimli ve atıştırmalık olarak en çok tüketilen türdür. Kırmızı, sarı, turuncu ve hatta siyah (kumato) gibi farklı renk varyasyonlarına sahip olması, onu özellikle modern salataların ve sunum tabaklarının vazgeçilmez bir dekoratif unsuru haline getirir.

Sadece çiğ tüketimde değil, hafifçe zeytinyağı ve sarımsakla fırınlandığında içindeki şekeri karamelize olan çeri domatesler, makarnalara ve et yemeklerine harika bir eşlikçi olur. Aynı zamanda evde, balkonda veya küçük saksılarda yetiştirmesi en kolay domates türleri arasında yer aldığı için organik tarıma ilgi duyanların da ilk tercihlerinden biridir.

Son yıllarda Türkiye'deki aramalarda popülerliği hızla artan pembe domates, incecik kabuğu, iri yapısı ve ağızda dağılan yumuşak, etli dokusuyla bilinir. Renginin tam kırmızıya dönmemesi ve hafif pembemsi/mor bir tonda kalması ona bu ismi vermiştir. Ata tohumu olarak bilinen geleneksel türlerden biri olması, köy domatesi lezzetini arayan tüketiciler için onu oldukça değerli kılar.

Bu özel tür, yüksek su oranına ve oldukça tatlı, düşük asitli bir aromaya sahiptir. Kabuğunun çok ince olması nedeniyle nakliyesi ve uzun süre saklanması zordur; bu yüzden genellikle yerel pazarlarda ve tam mevsiminde taze olarak bulunur. Sadece biraz sızma zeytinyağı, kekik ve iri tuzla buluştuğunda bile başlı başına bir ziyafet sunan pembe domates, tek başına dilimlenerek tüketmek için en iyi domates türü olarak kabul edilir.

Çanakkale domatesi, coğrafi işaret tesciline sahip, Türkiye'nin en meşhur ve yöresel domates çeşitleri listesinin başında gelen eşsiz bir türdür. Çanakkale'nin rüzgarlı yapısı ve verimli topraklarının kazandırdığı o kendine has, hafif ekşimsi ama aynı zamanda dolgun lezzet, bu domatesi diğerlerinden net bir şekilde ayırır. Şekli genellikle tam yuvarlak olmayan, hafif boğumlu ve gösterişlidir.

Sadece yaz aylarının ortasından sonbahar başlarına kadar olan o kısa hasat döneminde gerçek tadına ulaşır. Etli yapısı ve muazzam kokusu sayesinde hem salatalarda çiğ olarak harikalar yaratır hem de sulu tencere yemeklerine derinlik katar. Gerçek bir Çanakkale domatesi kestiğinizde odayı kaplayan o keskin domates kokusu, bu türün kalite ve doğallık imzasındandır.

Sığır kalbi domates, uluslararası arenada "Beefsteak" olarak bilinen, iç yapısındaki boşlukların azlığı ve bol etli dokusuyla tanınan devasa bir domates çeşididir. Dilimlendiğinde dağılmaması ve suyunun hemen akıp gitmemesi, onu yapısal olarak oldukça sağlam ve doyurucu bir alternatif haline getirir. Bir tanesinin ağırlığı bazen yarım kiloyu bile bulabilmektedir.

Farklı domatesler çeşitleri arasında özellikle hamburgerlerde, büyük katlı sandviçlerde ve ızgara yapımında en çok tercih edilen tür budur. Etli ve az çekirdekli yapısı, pişirildiğinde formunu korumasına yardımcı olur. Aynı zamanda dolmalık olarak oyulup fırınlanmak istendiğinde, kalın ve sağlam duvarlarıyla mükemmel bir zemin oluşturur.

Sanayi tipi domates olarak da bilinen salçalık armut domates, uzun ince yapısı, kalın kabuğu ve çok düşük su oranıyla kışlık hazırlıkların tartışmasız başrol oyuncusudur. Diğer domates türlerine kıyasla et kısmı çok daha yoğundur ve çekirdek yuvaları daha küçüktür. Bu fiziksel özellikleri, kaynatıldığında çok hızlı kıvam almasını ve yüksek verimle salça elde edilmesini sağlar.

Ağustos ve Eylül aylarında pazar tezgahlarını kırmızıya boyayan bu tür, kışlık menemen harçları, kurutulmuş domates yapımı ve ev yapımı domates püreleri için idealdir. Suyu az olduğu için güneşte kurutma işlemi çok daha hızlı ve kayıpsız gerçekleşir. Sofralık tüketimden ziyade, işlenmek ve saklanmak üzere tasarlanmış gibi duran bu farklı domates çeşidi, Türk mutfağının kışlık erzak geleneğinin belkemiğidir.