Üzerlik otu, Nitrariaceae familyasından olan ve genellikle kurak bölgelerde kendiliğinden yetişen çok yıllık otsu bir bitki türüdür. Halk arasında nazar otu ismiyle de bilinir. Beyaz renkli çiçeklere ve küre biçiminde meyve kapsüllerine sahiptir. Bu kapsüllerin içinde çok sayıda siyahımsı tohum bulunur. Bitki kendine has keskin bir koku yayar. Geçmişten günümüze hem geleneksel tıpta şifa amacıyla hem de kötü enerjilerden korunmak için tütsü olarak kullanılmıştır.

Üzerlik bitkisinin kimyasal yapısında harmin ve harmalin gibi güçlü alkaloitler yer alır. Bu maddeler bitkiye belirgin farmakolojik özellikler kazandırır. Anadolu kültüründe oldukça köklü bir yeri vardır. Evlerin girişlerine nazardan korunmak maksadıyla asılan nazarlıkların yapımında ana malzeme olarak kullanılır. Dayanıklı yapısı sayesinde zorlu iklim koşullarında bile hayatta kalmayı başarır.

Üzerlik otu dünya genelinde Asya, Afrika ve Amerika kıtalarının sıcak ve ılıman iklim kuşaklarında yaygın olarak yetişir. Anavatanı olarak Doğu Akdeniz havzası ve Orta Asya stepleri gösterilir. Tuzlu ve kireçli topraklara uyum sağlama yeteneği oldukça yüksektir. Bu özelliği sayesinde verimsiz arazilerde ve yol kenarlarında dahi kolayca büyür. Kuraklığa karşı dirençli olduğu için su kaynaklarının kısıtlı olduğu bölgelerde baskın bitki örtüsü olabilir.

Türkiye sınırları içinde ise en çok Orta Anadolu Bölgesi'nde doğal olarak bulunur. Konya, Ankara ve Kayseri gibi bozkır ikliminin hakim olduğu şehirlerde sıklıkla görülür. Ayrıca Güneydoğu Anadolu ve Doğu Anadolu bölgelerindeki kıraç alanlarda da rastlanır. Yaz aylarının başında çiçeklenmeye başlar ve sonbahara doğru tohumlarını olgunlaştırır. Herhangi bir tarımsal bakım gerektirmeden doğada kendiliğinden çoğalır.

Üzerlik otu, ortalama 30 ila 70 santimetre boylanabilen ve çalı görünümünde olan otsu bir bitkidir. Gövdesi tabandan itibaren çok sayıda dala ayrılır ve bu dallar yatık bir duruş sergiler. Yeşilimsi beyaz renkli çiçekleri beş taç yapraklıdır. Meyveleri olgunlaştığında sarımsı bir renk alır ve açıldığında içinden siyahımsı tohumlar dökülür. Kendine özgü ağır kokusu hayvanların onu yemekten kaçınmasını sağlar.

Üzerlik otunun ayırt edici özellikleri şunlardır:

Üzerlik otu içerdiği güçlü bileşenler sayesinde halk hekimliğinde üst solunum yolu rahatsızlıklarından sinir sistemi sorunlarına kadar pek çok alanda destekleyici olarak kullanılır. Özellikle tohumlarının demlenmesi veya yakılmasıyla elde edilen dumanın mikrop öldürücü etkisi olduğuna inanılır. Balgam söktürücü özelliği ile boğazı yumuşatır ve nefes almayı kolaylaştırır. Ayrıca yatıştırıcı etkisiyle gerginliği azalttığı bilinir.

Üzerlik otunun bilinen faydaları şunlardır:

Üzerlik otu kullanımı en yaygın olarak tohumlarının çay şeklinde demlenmesi veya tütsü olarak yakılmasıyla gerçekleştirilir. Çay hazırlamak için bir su bardağı kaynar suya az miktarda tohum eklenir ve beş dakika kadar demlenmesi beklenir. Tadı oldukça acı olduğu için genellikle bal veya pekmez gibi tatlandırıcılarla karıştırılarak tüketilir. Bazı yörelerde tohumlar kavrulup toz haline getirildikten sonra macun yapılarak da yenir.

Harici kullanımda ise bitkiden elde edilen yağ veya haşlanmış suyu tercih edilir. Bu karışımlar genellikle romatizma ağrılarının hissedildiği eklem bölgelerine masaj yapılarak uygulanır. Ayrıca banyo suyuna eklenen bitki özlerinin vücudu rahatlattığına inanılır. Geleneksel yöntemlerde ise kurutulmuş bitki demetleri evlerin duvarlarına asılarak dekoratif ve koruyucu amaçla kullanılır.

Üzerlik otunu yakmak için bir miktar kuru tohum veya bitki parçası metal bir kap, tava veya toprak kase içine yerleştirilir. Çakmak veya kibrit yardımıyla tutuşturulan bitki hafifçe alev aldıktan sonra üflenerek söndürülür ve köz halinde tütmesi sağlanır. Bu sırada ortaya çıkan yoğun ve beyaz duman evin odalarında veya kişinin üzerinde gezdirilir. Yanma işlemi bittikten sonra kalan küller güvenli bir şekilde atılır.

Üzerlik otu yakmak Anadolu halk inancında nazara karşı korunmak ve ortamdaki kötü enerjiyi temizlemek anlamına gelir. Bu ritüel genellikle haneye yeni bir eşya alındığında veya evde huzursuzluk hissedildiğinde uygulanır. Tütsülenen dumanın negatif etkileri uzaklaştırdığına ve hane halkına ferahlık verdiğine inanılır. Manevi bir arınma yöntemi olarak asırlardır varlığını sürdürür.

Üzerlik otu yakmanın aşırıya kaçılması durumunda yoğun dumanı solunum yollarını tahriş edebilir ve hassas bünyelerde alerjik reaksiyonlara neden olabilir. Özellikle kapalı ve havalandırması olmayan ortamlarda uzun süre dumana maruz kalmak baş ağrısı ve mide bulantısı gibi yan etkiler doğurur. Bitkinin içeriğindeki kimyasal bileşenler duman yoluyla da vücuda girdiği için dikkatli olunmalıdır.

Üzerlik otu yakmanın olası zararları şunlardır:

Üzerlik otunu hamilelik dönemindeki kadınlar ve emziren anneler rahim kaslarını uyarıcı etkisi nedeniyle kesinlikle kullanmamalıdır. Ayrıca kronik karaciğer veya böbrek rahatsızlığı olan kişilerin bu bitkiden uzak durması gerekir. İçeriğindeki güçlü alkaloitler bazı antidepresan ilaçlarla tehlikeli etkileşimlere girebilir. Bu nedenle düzenli ilaç kullanan hastaların doktora danışmadan bu bitkiyi tüketmesi büyük risk taşır.

Üzerlik otu nazar için kullanılan en eski ve en yaygın geleneksel yöntemlerden biridir. Halk arasında bu bitkinin nazarı çatlattığına ve kıskanç gözlerin negatif etkisini yok ettiğine dair güçlü bir inanç vardır. Kuru tohumlar ipe dizilerek duvarlara asılır veya yakılarak dumanı kişinin üzerinde gezdirilir. Bu uygulama tıbbi bir tedaviden ziyade kültürel ve manevi bir rahatlama aracı olarak kabul görür.