Horoz İbiği (Celosia), Ispanakgiller (Amaranthaceae) familyasına ait, adını horozun ibiğini andıran kıvrımlı ve kadifemsi çiçek yapısından alan gösterişli bir süs bitkisidir. Bilimsel adı Yunanca "yanan" veya "alev alan" anlamına gelen kelos kelimesinden türemiştir; bu isim bitkinin kırmızı, turuncu, sarı ve mor gibi alev renklerindeki canlı görünümünü mükemmel bir şekilde tarif eder. Özellikle Celosia cristata türü, beyin kıvrımlarını veya bir yelpazeyi andıran ilginç formuyla bilinirken, Celosia plumosa türü daha çok dikey uzayan kuş tüyü benzeri bir yapıya sahiptir.

Anavatanı Asya ve Afrika’nın tropikal bölgeleri olan horoz ibiği, sıcak ve güneşli ortamları severek yaz aylarından sonbaharın ilk donlarına kadar çiçekli kalabilen dayanıklı bir yapıdadır. Hem bahçelerde hem de saksılarda kolayca yetiştirilebilen Horoz İbiği, kurutulduğunda dahi rengini ve formunu uzun süre koruyabildiği için "ölümsüzlük" sembolü olarak da görülür ve kuru çiçek aranjmanlarında sıkça tercih edilir. Bakımı zahmetsiz olsa da, bol güneş ışığı ve düzenli sulama, o meşhur kadifemsi dokusunun ve parlak renklerinin korunması için hayati önem taşır.

Horoz İbiği, genellikle tek yıllık otsu bir bitki olup, türüne göre 30 santimetreden 90 santimetreye kadar boylanabilen, dik gövdeli ve sağlam yapılı bir çiçektir. Bitkinin en çarpıcı yanı, hiç şüphesiz dokunulduğunda yapaymış hissi uyandıran sert ve kadifemsi çiçek başlarıdır; bu çiçekler parlak yeşil veya bazen bronz renge çalan mızrak şeklindeki yapraklarla zıtlık oluşturarak bahçelerde hemen göze çarpar. Estetik güzelliğinin yanı sıra, bazı kültürlerde yapraklarının ve genç sürgünlerinin yenilebilir olmasıyla da bilinen, hem süs hem de gıda amaçlı yetiştirilebilen çok yönlü bir bitkidir.

Horoz ibiği çiçeğinin özellikleri şunlardır:

Horoz İbiği bitkisinin sağlıklı gelişimi ve o göz alıcı renklerini sergileyebilmesi için en kritik faktör güneş ışığıdır; bu bitki güneşe aşıktır ve günde en az 6-8 saat doğrudan güneş ışığı alan yerlerde en yüksek performansını gösterir. Toprak konusunda aşırı seçici olmasa da, kök çürümesini engellemek için suyu iyi süzdüren (drenajlı) ve organik maddece zengin toprakları tercih eder. Sulama işlemi toprağın nem dengesi gözetilerek yapılmalı, toprak kurudukça su verilmeli ancak asla çamur gibi ıslak bırakılmamalıdır; ayrıca mantar hastalıklarını önlemek için suyun yapraklara veya o kadifemsi çiçeklere değil, doğrudan bitkinin kök bölgesine verilmesi gerekir.

Sıcak iklim bitkisi olduğu için soğuğa ve sert rüzgarlara karşı hassastır; bu nedenle bahçede korunaklı bir alana dikilmesi, uzun boylu türlerin ise rüzgarda kırılmaması için desteklenmesi gerekebilir. Çiçeklenme döneminde ayda bir kez verilecek dengeli bir sıvı gübre, çiçeklerin daha iri ve parlak olmasına yardımcı olur. Bitkinin enerjisini tohum üretimine harcamasını engellemek ve sezon boyunca sürekli yeni tomurcuklar vermesini teşvik etmek amacıyla, solmuş veya rengini kaybetmiş çiçeklerin (deadheading işlemi ile) düzenli olarak budanması bakım rutininin en önemli püf noktasıdır.

Horoz İbiği çiçeği en zahmetsiz ve yaygın şekilde tohum yoluyla çoğaltılır; bunun için en uygun zaman don riskinin tamamen geçtiği ilkbahar aylarıdır. Bir önceki sezondan kurutularak saklanan veya satın alınan o parlak siyah minik tohumlar, geçirgen ve nemli bir toprağın yüzeyine seyrekçe serpilir. Tohumların çimlenmek için ışığa ihtiyaç duyması nedeniyle, üzerleri toprakla gömülmemeli, sadece rüzgardan uçmalarını engelleyecek kadar ince bir tabaka elenmiş toprakla örtülmeli veya hafifçe bastırılmalıdır. Sprey yöntemiyle nazikçe sulanan ve aydınlık, ılık bir ortamda tutulan tohumlar yaklaşık iki hafta içinde filizlenir; fideler 3-4 yapraklı hale gelip güçlendiğinde ise bahçedeki veya saksıdaki kalıcı yerlerine şaşırtılarak dikilebilir.

Horoz İbiği çiçeği, kurutulduğunda dahi o canlı renklerini ve formunu aylar, hatta yıllar boyu muhafaza edebildiği için çiçeklerin dilinde ölümsüzlük ve sonsuz sevgiyi simgeler. Hediye edilen bir Horoz İbiği, "sana olan duygularım asla solmayacak" mesajını taşıdığı gibi, bitkinin dik duruşu ve alev rengi tonları nedeniyle aynı zamanda "cesaret", "tutku" ve "gösteriş" anlamlarına da gelir. Bazı kültürlerde ise koruyucu bir güç olduğuna inanılır ve evlere bereket getirmesi amacıyla kapı girişlerine asılır.

Horoz İbiği'ni "ölümsüz" kılmak ve kış aylarında dekorasyonunuzda kullanmak istiyorsanız, kurutma işlemi oldukça basittir ancak zamanlama çok önemlidir. Çiçekleri, tohum oluşturmaya başlamadan hemen önce, renklerinin en parlak olduğu dönemde ve üzerlerinde sabah çiği yokken (öğle saatlerinde) kesmelisiniz. Sapları kestikten sonra gövdedeki tüm yeşil yaprakları temizleyin; çünkü yapraklar kururken büzüşüp kötü bir görüntü oluşturur ve nemi tutarak kurumayı geciktirir.

Hazırladığınız çiçekleri küçük demetler halinde lastik veya iple bağlayın. Bu demetleri, doğrudan güneş ışığı almayan (güneş rengini soldurur), havadar, kuru ve karanlık bir odada baş aşağı asarak kurutmaya bırakın. Yaklaşık 2 ila 3 hafta içinde çiçekler tamamen kuruyacak ve sertleşecektir; bu yöntemle elde ettiğiniz kuru çiçekler, vazoda yıllarca o canlı kırmızı, turuncu veya mor renklerini korumaya devam eder.

Biz onu genellikle park ve bahçeleri süsleyen dekoratif bir bitki olarak tanısak da, Horoz İbiği (özellikle Celosia argentea türü), dünyanın pek çok yerinde, özellikle Batı Afrika, Güney Amerika ve Güneydoğu Asya mutfaklarında besleyici bir sebze olarak tüketilir. Tadı ve pişirilme şekli ıspanağa çok benzediği için bazı bölgelerde "Lagos Ispanağı" olarak da adlandırılır. Genç yaprakları ve sürgünleri; A vitamini, C vitamini, demir ve kalsiyum açısından oldukça zengindir; çorbalarda, güveçlerde veya garnitür olarak haşlanarak kullanılır.

Gıda dışındaki kullanım alanlarına bakıldığında ise geleneksel tıpta (halk hekimliğinde) tohumlarının ve çiçeklerinin çeşitli karışımlarda kullanıldığı bilinmektedir. Özellikle tohumlarının kan temizleyici ve rahatlatıcı etkileri olduğuna inanılır. Ancak en yaygın ticari kullanımı kesme çiçekçiliktedir; dayanıklı yapısı sayesinde aranjmanlarda dolgu malzemesi olarak ve gelin buketlerinde doku katmak amacıyla sıkça tercih edilir.

Horoz İbiği, doğası gereği açık havayı seven bir bahçe bitkisi olsa da, doğru koşullar sağlandığında ev içinde veya balkonda saksıda da başarıyla yetiştirilebilir. Ev ortamında bu bitkiyi mutlu etmenin en önemli kuralı, onu günde en az 6 saat doğrudan güneş ışığı alabileceği güney cepheli bir pencere önüne veya aydınlık bir cam kenarına yerleştirmektir; aksi takdirde gövdesi cılızlaşır, boyu uzar ama çiçek verimi düşer. Köklerinin rahat etmesi için mutlaka altı delikli saksılar ve suyu iyi geçiren kaliteli bir torf toprağı kullanılmalı, ayrıca havasız ortamları sevmediği için bitkinin bulunduğu oda sık sık havalandırılarak taze hava alması sağlanmalıdır.

Horoz İbiği, toprağının hafif nemli kalmasını sevse de aşırı sulamadan ve köklerinin çamur içinde beklemesinden hiç hoşlanmaz; bu nedenle "suyu sever ama boğulmayı sevmez" demek en doğru tanımdır. Sulama yaparken toprağın üst yüzeyinin hafifçe kuruması beklenmeli, ancak bitki tamamen susuz bırakılarak yapraklarının pörsümesine de izin verilmemelidir. Özellikle yaz sıcaklarında düzenli su ihtiyacı duyan bitkiye su verilirken, mantar hastalıklarına davetiye çıkarmamak için suyun doğrudan yapraklara veya o hassas kadifemsi çiçeklere değil, nazikçe bitkinin kök dibine dökülmesi hayati önem taşır.