Itır çiçeği (Pelargonium graveolens), turnagagasıgiller familyasından gelen, yapraklarına dokunulduğunda çevreye gül benzeri keskin ve hoş bir koku yayan, çok yıllık çalımsı bir bitki türüdür. Halk arasında genellikle sardunya ile karıştırılsa da, yapraklarının daha derin parçalı, tüylü ve kokulu olmasıyla ondan ayrılır; çiçekleri ise sardunyaya kıyasla daha küçük ve narin yapıdadır.

Itır, genellikle süs bitkisi olarak evlerde ve bahçelerde yetiştirilmesinin yanı sıra, yapraklarından elde edilen kıymetli uçucu yağlar parfümeri ve kozmetik sanayisinde "geronyol" kaynağı olarak kullanılır. Pembe veya lila tonlarında açan çiçekleri estetik bir görünüm sunsa da, bitkinin asıl ayırt edici özelliği ve yetiştirilme sebebi, yapraklarındaki aromatik yağ keseciklerinden yayılan ferahlatıcı kokusudur.

Itır çiçeği, Türkiye'de ılıman iklim koşullarının hakim olduğu Ege ve Akdeniz bölgelerinin kıyı şeritlerinde, bahçelerde ve açık alanlarda en verimli gelişimini gösterir. Kış aylarının ılık geçtiği bu bölgelerde çok yıllık bir dış mekan bitkisi olarak toprağa ekilebilirken, don olaylarına karşı dayanıksız olduğu için sert karasal iklimin görüldüğü iç bölgelerde dışarıda kışı geçiremez.

Ülkenin soğuk bölgelerinde ve İç Anadolu gibi karasal iklim alanlarında ise genellikle saksı bitkisi olarak balkonlarda, teraslarda veya ev içlerinde yetiştirilir. Güneşi ve aydınlığı seven yapısı sayesinde, kışın korunaklı kapalı alanlara alınması şartıyla Türkiye'nin hemen her şehrinde ev bitkisi olarak yetiştirilmeye uygundur.

Itır çiçeği, en belirgin özelliği olan aromatik yapraklarının yanı sıra, uygun koşullarda 60-100 cm boylanabilen, tabandan itibaren dallanan çalı formunda çok yıllık bir bitkidir. Yaprakları derin dilimli, kenarları dişli ve üzeri kadifemsi tüylerle kaplıyken, yaz aylarında açan çiçekleri genellikle sardunyalara göre daha küçük, gösterişsiz ve pembe-mor tonlarındadır.

Itır çiçeğinin bilinen başlıca özellikleri şunlardır:

Itır çiçeği bakımı, bitkinin aydınlık ve havadar ortam ihtiyacının karşılanmasıyla başlar; doğrudan güneş ışığını sevse de yaz aylarının yakıcı öğle güneşinden korunmalı, yarı gölge alanlar tercih edilmelidir. Toprak seçimi konusunda çok seçici olmamakla birlikte, köklerin rahat hava alabilmesi için geçirgenliği yüksek, kumlu ve organik maddece zengin tınlı topraklar ideal gelişim ortamını sağlar. Kış aylarında ise sıcaklığın 5-7 derecenin altına düşmediği korunaklı iç mekanlara alınması bitkinin hayatta kalması için hayati önem taşır.

Sulama rutini, toprağın nem durumuna göre ayarlanmalı ve aşırı sulamadan kaçınılarak kök çürümesinin önüne geçilmelidir; genellikle toprağın üst yüzeyi kuruduğunda sulama yapmak yeterlidir. Bitkinin daha gür ve çalı formunda gelişmesini teşvik etmek için ilkbahar aylarında uç alma (tepe budaması) yapılmalı, kuruyan veya sararan alt yapraklar düzenli olarak temizlenerek bitkinin hava alması ve enerjisini yeni sürgünlere vermesi sağlanmalıdır.

Itır çiçeği, en kolay ve yaygın yöntem olan "çelikle üretim" tekniği ile, genellikle ilkbahar veya sonbahar aylarında sağlıklı dallarından alınan parçaların köklendirilmesiyle çoğaltılır. Bitkinin gövdesinden kesilen yaklaşık 10-15 santimetrelik sürgünlerin alt yaprakları temizlendikten sonra, doğrudan nemli ve geçirgen bir torf karışımına dikilmesi veya bir bardak suda bekletilerek beyaz kökler çıkana kadar köklenmesinin sağlanması, yeni bitkiler elde etmek için yeterlidir.

Itır çiçeği, en yaygın olarak aromatik kokusu nedeniyle mutfaklarda doğal bir aroma verici olarak kullanılır. Özellikle reçel, komposto, sütlaç veya muhallebi gibi tatlılar yapılırken, pişme esnasında tencereye eklenen bir-iki adet taze ıtır yaprağı, tatlıya belirgin bir gül kokusu ve ferahlık katar; tatlı piştikten sonra yapraklar içinden çıkarılır. Ayrıca kurutulmuş veya taze yaprakları, siyah çay veya diğer bitki çaylarıyla birlikte demlenerek içimi yumuşatmak ve hoş bir lezzet elde etmek amacıyla da sıklıkla tercih edilir.

Harici kullanımda ise bitkinin yapraklarından elde edilen uçucu yağlar veya distilasyon suyu cilt bakımında ve aromaterapide değerlendirilir. Cildi temizlemek ve canlandırmak için tonik olarak kullanılabilen ıtır suyu, aynı zamanda banyo suyuna eklendiğinde rahatlatıcı etkisiyle günün yorgunluğunu atmaya yardımcı olur. Keskin kokusu sayesinde kurutulmuş yaprakları bez keseler içinde gardıroplara konularak kıyafetlerin güzel kokması sağlanabilir ve güve gibi haşerelerin uzaklaştırılmasında doğal bir yöntem olarak kullanılır.

Itır çiçeği, yapraklarında barındırdığı geraniol ve sitronellol gibi uçucu yağlar sayesinde hem aromaterapik hem de tıbbi özellikleri bulunan şifalı bir bitkidir. Özellikle kokusunun sinir sistemi üzerindeki yatıştırıcı etkisiyle stresi ve kaygıyı azalttığı bilinirken, kurutulmuş yapraklarından hazırlanan çayı sindirim sorunlarını hafifletir ve cilt bakımında kullanıldığında antiseptik özelliğiyle cildi temizler.

Itır çiçeğinin bilinen başlıca faydaları şunlardır:

Itır çiçeği, çiçeklerin dilinde genellikle zarafeti, inceliği ve samimi dostluğu temsil eder. Yapraklarına dokunulduğunda yaydığı baskın ve hoş koku nedeniyle varlığını hissettiren bir bitki olduğu için, simgesel olarak "tercih edilme" ve "fark edilme" arzusuyla da ilişkilendirilir; aynı zamanda bulunduğu ortama yaydığı ferahlık hissi, manevi bir arınma ve huzur sembolü olarak görülmesini sağlar.

Bazı kültürlerde ve halk inanışlarında ise ıtırın keskin kokusunun negatif enerjileri uzaklaştırdığına inanılır ve bu nedenle koruyucu bir kalkanı temsil ettiği düşünülür. Özellikle ev girişlerine veya pencerelere konulmasının sebebi, sadece güzel kokusu değil, aynı zamanda eve girecek olan kötü niyetli enerjileri veya nazarı engellediğine dair yaygın olan bu sembolik anlamıdır.

Itır çiçeği için seçilecek saksının, köklerin aşırı suda boğulmasını ve çürümesini önlemek adına mutlaka altında geniş drenaj delikleri bulunmalıdır. Bitkinin kökleri hava almayı sevdiği için plastik saksılar yerine gözenekli yapısı sayesinde toprağın nefes almasına olanak tanıyan, sır sız toprak saksılar tercih edilmeli; boyut olarak ise bitkinin kök yumağından sadece bir numara büyük (yaklaşık 2-3 parmak geniş) bir saksı seçilerek köklerin boş toprak içinde kaybolması engellenmelidir.

Itır çiçeği, genellikle havaların ısınmasıyla birlikte ilkbahar sonlarında (Mayıs-Haziran) tomurcuklanmaya başlar ve yaz mevsimi boyunca aralıklarla çiçek açmaya devam eder. Güneşi seven bir bitki olduğu için çiçeklenme süreci ve yoğunluğu doğrudan aldığı ışık miktarına bağlıdır; yeterli güneş gören ve sıcaklığı ideal (20-25°C) olan ortamlarda sonbahar başlarına kadar üzerinde narin, pembe-mor renkli küçük çiçekleri görmek mümkündür.