Süsen (Iris), Süsengiller (Iridaceae) familyasına adını veren, gökkuşağının neredeyse tüm renklerini barındıran çiçekleri ve kılıcı andıran sivri, yeşil yapraklarıyla bilinen çok yıllık bir bitkidir. İsmini Yunan mitolojisindeki gökkuşağı tanrıçası "Iris"ten alır; bu isim, bitkinin mordan maviye, sarıdan beyaza kadar sunduğu geniş renk yelpazesine mükemmel bir atıftır. Kendine has asil duruşu ve karmaşık çiçek yapısı (üçü yukarı doğru, üçü aşağı doğru sarkan taç yaprakları) ile bahçelerin en zarif üyelerinden biri olarak kabul edilir.

Dünyanın pek çok ılıman bölgesinde doğal olarak yetişen süsen bitkisi, rizomlu (yumrulu) ve soğanlı olmak üzere iki ana gruba ayrılır. Sadece estetik güzelliğiyle değil, kokusuyla da ünlüdür; özellikle kökleri (süsen kökü), parfümeri endüstrisinde en değerli ve pahalı esans sabitleyicilerden biri olarak kullanılır. Tarih boyunca kralların asalarında sembol olarak kullanılan, bilgeliği ve asaleti temsil eden Süsen, Türk kültüründe de mezarlıklara dikilmesiyle bilinen, vefayı simgeleyen "Mezarlık Süseni" gibi türleriyle özel bir yere sahiptir.

Süsen çiçeği, genellikle soğanlı veya rizomlu (kök saplı) bir kök yapısına sahip olan, türüne göre 20 santimetreden 1 metreye kadar boylanabilen çok yıllık ve dayanıklı bir bitkidir. Bitkinin en ayırt edici özelliği, "standart" adı verilen yukarı doğru dik duran üç taç yaprak ile "fall" (şelale) adı verilen aşağı doğru sarkan üç taç yaprağın oluşturduğu o eşsiz ve karmaşık geometrik formudur. Kılıcı andıran yassı, uzun ve gri-yeşil renkteki yaprakları, çiçeklenme dönemi bitse dahi bahçede dekoratif bir yeşillik sunmaya devam ederken, ilkbaharda açan çiçekleri hem zarif görüntüleri hem de hafif, pudralı kokularıyla büyüler.

Süsen çiçeğinin özellikleri şunlardır:

Süsen çiçeği doğası gereği açık havayı ve mevsim geçişlerini hisseden bir bahçe bitkisi olsa da, özellikle cüce türleri (örneğin Iris reticulata) veya saksı uyumlu varyeteleri evlerin balkonlarında, teraslarında veya çok aydınlık iç mekanlarında yetiştirilebilir. Evde bakımının altın kuralı "bol ışıktır"; süseni evin en çok güneş alan (tercihen güney cepheli), havadar ve serin bir noktasına yerleştirmek gerekir. Kalorifer peteği yanı gibi aşırı sıcak ve havasız ortamlar, bitkinin hızla bozulmasına ve çiçek açmamasına neden olur.

Saksıda yetiştirirken en büyük risk kök çürümesidir; bu nedenle mutlaka altı delikli saksılar ve suyu hızla süzdüren, kum veya perlit ile karıştırılmış geçirgen bir toprak kullanılmalıdır. Sulama işlemi, toprağın üst yüzeyi kurudukça yapılmalı, suyun saksı tabağında birikmesine asla izin verilmemelidir. Çiçeklenme dönemi bittikten sonra bitki bir sonraki yıl için enerji toplarken sulama azaltılmalı, yapraklar tamamen sararıp kuruyana kadar kesilmemelidir.

Süsenlerin ekim zamanı, bitkinin kök yapısına (rizomlu mu yoksa soğanlı mı olduğuna) göre değişmekle birlikte, genel kural olarak en ideal dönem yaz sonundan sonbaharın ortalarına kadar olan vakittir. Rizomlu (yumrulu) süsenler, kış soğukları bastırmadan önce köklerinin toprağa iyice tutunabilmesi için genellikle Ağustos sonu ile Ekim ayları arasında ekilirken; soğanlı türler (Lale ve Nergis gibi) Ekim veya Kasım aylarında toprakla buluşturulur.

Ekim yönteminde dikkat edilmesi gereken en hayati detay "derinlik" ayarıdır. Rizomlu süsenler yatay olarak dikilmeli ve yumrunun üst kısmı (sırtı) güneşi görecek şekilde toprağın hemen yüzeyinde bırakılmalıdır; rizomu tamamen toprağa gömmek bitkinin çürümesine veya çiçek açmamasına neden olur ("ördek suda yüzer gibi" durmalıdır). Soğanlı türlerde ise durum tam tersidir; soğan, sivri ucu yukarı bakacak şekilde kendi boyunun yaklaşık 2-3 katı derinliğe gömülmelidir. Her iki tür de, su birikintisi yapmayan geçirgen toprağa ve gün boyu güneş alan bir konuma, hava akımını sağlamak için aralarında mesafe bırakılarak dikilmelidir.

Süsen, adını Yunan mitolojisinde tanrıların habercisi olan ve cennet ile dünya arasında köprü kurduğuna inanılan gökkuşağı tanrıçası İris'ten alır. Bu mitolojik bağ nedeniyle çiçek; bilgeliği, umudu, inancı ve iyi haberleri simgeler. Tarih boyunca kralların armalarında asalet ve gücün sembolü olarak kullanılan Süsen (özellikle mor renkli olanları), Türk kültüründe ise genellikle hüzünle karışık bir vefayı temsil eder ve bu yüzden sıkça mezarlıklara dikilerek "Mezarlık Süseni" adıyla anılır. Her rengi ayrı bir mana taşır; mor süsen bilgeliği, sarı süsen tutkuyu, beyaz süsen ise saflığı ifade eder.

Süsen çiçeği sulanırken en çok dikkat edilmesi gereken kural, köklerin aşırı suda bekletilmemesidir; çünkü bu bitki "ıslak ayaklardan" nefret eder ve aşırı nem rizomların hızla çürümesine yol açar. Sulama sıklığı mevsime göre ayarlanmalıdır; bitkinin tomurcuklandığı ve çiçek açtığı ilkbahar aylarında toprak nemli tutulmalı, düzenli sulama yapılmalıdır. Ancak çiçeklenme dönemi bittikten sonra, yaz aylarında bitki dinlenme sürecine girdiğinde sulama azaltılmalı, sadece toprağın tamamen kuruması engellenecek kadar su verilmeli ve kışın genellikle doğal yağışlar yeterli olduğu için ekstra sulamadan kaçınılmalıdır.

Süsen çiçeğini çoğaltmanın ve aynı zamanda gençleştirmenin en sağlıklı yolu "kökten ayırma" yöntemidir; bu işlem genellikle 3-4 yılda bir, çiçeklenme bittikten yaklaşık 6-8 hafta sonra (yaz ortası veya sonu) yapılır. Toprak altındaki rizomlar (yumrular) zamanla sıkışıp iç içe geçtiği için bitki topraktan nazikçe sökülür ve sağlıklı kökler keskin bir bıçakla parçalara ayrılır. Ayrılan her parçada en az bir yaprak öbeği ve sağlıklı bir kök olduğundan emin olunmalı, su kaybını önlemek için yapraklar yelpaze şeklinde kısaltılmalı ve yaşlı, çürümüş olan ana merkez kök atılarak sadece genç rizomlar yeniden dikilmelidir.