Bitkiler dünyası, hem besin kaynağı hem de şifa deposu olarak hayatımızda vazgeçilmez bir yere sahiptir. Alfabetik olarak incelendiğinde, C harfi ile başlayan bitkiler genellikle ağaç türleri, şifalı otlar ve süs bitkilerinden oluşan zengin bir çeşitlilik sunar. Özellikle ceviz gibi besin değeri yüksek meyveler ve civanperçemi gibi tıbbi aromatik bitkiler bu listenin en başında yer alır.

C harfi ile başlayan bitki türü isimleri şunlardır:

Anadolu topraklarının en kadim ve saygı duyulan ağaçlarından biri olan ceviz, hem heybetli gövdesiyle hem de sunduğu meyvelerle bereketin simgesidir. Asırlara meydan okuyan ömrü ve geniş gölgesiyle bahçelerin vazgeçilmezi olan bu ağaç, sonbahar aylarında hasat edilir. Sert kabuğunun altında sakladığı meyve, insan beynine benzeyen yapısıyla doğanın bize sunduğu en ilginç işaretlerden biridir; nitekim içerdiği yüksek Omega-3 yağ asitleri sayesinde zihinsel fonksiyonlar için de eşsiz bir besindir.

Cevizin sofralara yolculuğu biraz zahmetli olabilir çünkü o lezzetli içe ulaşmak için sert kabuğu aşmak gerekir. Özellikle taze toplanmış ve kurutulmuş yerli cevizlerin kabuklarını parçalamadan, içi bütün halde çıkarabilmek mutfakta ayrı bir ustalık ister. Bu aşamada ergonomik ve sağlam bir ceviz kıracağı, cevizleri un ufak etmeden ayıklamanızı sağlayarak bu süreci keyifli bir atıştırmalık saatine dönüştüren en önemli yardımcınız olacaktır.

Tıbbi ve aromatik bitkiler literatüründe "Achillea" olarak bilinen civanperçemi, yol kenarlarında ve kırlarda kendiliğinden yetişebilen, dayanıklı ve zarif bir bitkidir. Beyaz, sarı veya pembe tonlarındaki küçük çiçeklerin bir şemsiye gibi bir araya gelmesiyle oluşan görüntüsü, ona hem estetik bir hava katar hem de doğada kolayca tanınmasını sağlar. Tarih boyunca savaş yaralarını iyileştirmekten kadın hastalıklarının tedavisine kadar pek çok alanda kullanılmış olan bu bitki, günümüzde daha çok kurutularak bitki çayı formunda tüketilmektedir. Kendine has, hafif acımsı ve keskin kokusu, onun şifalı gücünün en belirgin karakteristiğidir.

Sonbaharın grileşen havasına inat, parlak turuncu rengiyle ağaç dallarını süsleyen cennet hurması, botanik dünyasının en tatlı sürprizlerinden biridir. Ham halindeyken ağız buran, kekremsi bir tada sahip olan bu meyve, tam olgunluğa eriştiğinde içi yumuşacık, bal kıvamında bir lezzete dönüşür. Lif açısından son derece zengin olan cennet hurması, taze tüketiminin yanı sıra son yıllarda kurutularak da sıklıkla tercih edilmektedir; kurutulduğunda üzerini kaplayan doğal beyaz şeker tabakası ona ayrı bir aroma katar.

Olgunlaşmış cennet hurmaları oldukça hassas ve yumuşak bir yapıya sahiptir. Bu narin meyveleri ezmeden şık bir şekilde ikram etmek veya kurutulmuş dilimlerini kahve yanına atıştırmalık olarak sunmak için, sunum estetiğine uygun ahşap sunum tabakları veya zarif porselen servisler kullanmak, meyvenin o sıcak, sonbahar ruhunu sofranıza tam anlamıyla yansıtmanıza yardımcı olur.

Evlerin balkonlarını ve yarı gölge bahçeleri renklendiren cam güzeli, adını saplarının ve dallarının kırılgan yapısından alır. Dokunulduğunda "cam gibi" çıt diye kırılabilen bu narin gövde, üzerinde taşıdığı canlı pembe, kırmızı, beyaz veya turuncu çiçeklerle tam bir tezat oluşturur. Suya olan düşkünlüğüyle bilinir; susuz kaldığında hemen boynunu büker, ancak suyunu aldığında hızla toparlanıp eski neşesine kavuşur. Doğrudan yakıcı güneşi sevmeyen bu bitki, aydınlık ama serin köşelerin en sadık süsüdür.

Yere yakın büyüyen ve toprağı bir halı gibi kaplayan Cezayir menekşesi, bahçecilikte en dayanıklı yer örtücülerden biri olarak kabul edilir. Parlak yeşil yaprakları kışın dahi dökülmeyerek bahçenin yeşil kalmasını sağlarken, bahar aylarında açan mor-mavi tonlarındaki yıldız şeklindeki çiçekleri görsel bir şölen sunar. Gölge alanlarda bile büyüme yeteneğine sahip olan bu bitki, fazla bakım gerektirmeyen, mütevazı ama güçlü karakteriyle peyzaj düzenlemelerinin kurtarıcısıdır.

Geniş ve tüylü yapraklarının üzerindeki beyazımsı benekler nedeniyle insan ciğerini andıran bu bitki, "imza doktrini"ne (bitkilerin şeklinin fayda sağladığı organa benzemesi inancı) en iyi örneklerden biridir. İlkbaharın erken dönemlerinde açan çiçekleri, önce pembe başlayıp zamanla mor ve maviye dönerek tek bir bitki üzerinde renk cümbüşü yaratır. Geleneksel tıpta genellikle kurutularak çay veya demleme şeklinde kullanılan ciğer otu, göğüs yumuşatıcı özellikleri nedeniyle asırlardır bilinmektedir.

Bu tarz şifalı bitkileri mevsiminde toplayıp kuruttuktan sonra etkilerini kaybetmemeleri için saklama koşullarına dikkat etmek gerekir. Kurutulmuş ciğer otu gibi hassas bitkilerin nemden ve hava akımından etkilenmemesi, aromasını uzun süre koruması için vakumlu cam saklama kavanozları kullanmak en sağlıklı yöntemdir. Bu kavanozlar hem bitkinin tazeliğini hapseder hem de mutfak raflarınızda doğal ve estetik bir görünüm sağlar.

Baharın gelişini müjdeleyen, pazar tezgahlarında görüldüğü an insana enerji veren en heyecan verici meyvelerden biridir. Koyu yeşil rengi, parlak yüzeyi ve ısırıldığında çıkan o meşhur "kütür" sesiyle bilinir. Henüz olgunlaşmadan toplanan bu meyve, ağız sulandıran mayhoş ve ekşi tadıyla özellikle tuza banılarak tüketildiğinde eşsiz bir lezzet şölenine dönüşür.

Can eriği, tazeliğini ve diriliğini koruması için toplandıktan veya satın alındıktan sonra güzelce yıkanmalıdır. Erikleri zedelemeden, üzerindeki tozdan ve kirden arındırmak için paslanmaz çelik bir meyve yıkama süzgeci kullanmak işinizi oldukça kolaylaştırır. Suyun meyveler arasından hızla akıp gitmesini sağlayan bu süzgeçler, erikleri yıkadıktan hemen sonra şık bir kaseye aktarmadan, suyu süzülmüş taptaze bir şekilde mutfak tezgahında sunmanıza da olanak tanır.

Botanik dünyasının en ilginç zamanlamasına sahip bitkilerinden biri olan cadı fındığı, doğanın uykuya daldığı sonbahar sonu veya kış aylarında çiçek açmasıyla ünlüdür. Dalların üzerinde beliren sarı, örümcek bacağını andıran saçaklı çiçekleri, soğuk havalarda bahçelere sürpriz bir renk katar. Ancak bu bitkinin asıl şöhreti kozmetik ve cilt bakımı dünyasından gelir; yapraklarından ve kabuklarından elde edilen öz, güçlü bir sıkılaştırıcı ve yatıştırıcı olarak toniklerin vazgeçilmez ham maddesidir.

Genellikle yüksek rakımlı dağ yamaçlarında ve çayırlarda yetişen centiyana, doğanın zorlu koşullarına direnç gösteren güçlü bir bitkidir. Göz alıcı çiçeklere sahip olsa da, bu bitkinin asıl gücü toprak altındaki kalın köklerinde saklıdır. Tarih boyunca "acı" tadıyla nam salmış olan centiyana kökü, sindirim sistemini uyarmak ve iştah açmak amacıyla geleneksel karışımlarda sıklıkla kullanılmıştır. İsmini İlirya kralı Gentius'tan aldığı rivayet edilen bitki, dağcılar ve doğa tutkunları için yüksek irtifaların simgelerinden biridir.

Küçük ve çalımsı yapısıyla bilinen cehri, özellikle meyvelerinden elde edilen doğal boya maddesiyle tekstil tarihinde önemli bir yer tutar. "Altın sarısı" rengin doğal kaynağı olan bu bitki, Anadolu'da halı ve kilim dokumacılığında ipliklere o parlak ve kalıcı sarı tonunu vermek için asırlardır kaynatılmıştır. Tıbbi alanda ise meyvelerinin güçlü etkileriyle bilinir, ancak dozajı çok hassas olduğundan dikkatli kullanılması gereken, doğanın hem renkli hem de ciddi yüzünü gösteren bir türdür.

Palmiye denince akla gelen devasa gövdelerin aksine, cüce palmiye daha kompakt ve çalı formundaki yapısıyla peyzajın zarif bir oyuncusudur. Yelpaze şeklindeki sert ve parçalı yaprakları kökten itibaren yoğun bir şekilde çıkarak, bulunduğu ortama anında tropikal ve ferah bir hava katar. Yavaş büyümesi ve saksıda yaşamaya mükemmel uyum sağlaması nedeniyle, hem geniş bahçelerde sınır bitkisi olarak hem de balkonlarda dekoratif bir yeşil alan yaratmak için idealdir.

Doğanın en sofistike tasarımlarından biri olan Starliçe, çiçek açtığında adeta kanatlarını açmış egzotik bir kuşu andıran formuyla görenleri büyüler. Canlı turuncu çanak yaprakları ve içinden çıkan mavi oklarıyla tam bir renk cümbüşü sunar. Sadece bahçelerde değil, kesme çiçek olarak da çok popülerdir çünkü vazoda uzun süre tazeliğini koruyabilen ender türlerdendir.

Bu kadar gösterişli, uzun saplı ve yapısı gereği ağır olan bir çiçeği evinizin başköşesinde sergilerken denge çok önemlidir. Çiçeğin ihtişamını taşıyabilmesi ve devrilmemesi için tabanı geniş, kalın camlı silindir vazo modelleri tercih etmek en doğru seçimdir. Şeffaf ve sade bir vazo, çiçeğin karmaşık ve renkli yapısını gölgelemeden modern bir şıklıkla sunmanızı sağlar.

Botanik dünyasının en agresif tohum yayma mekanizmalarından birine sahip olan cırtatan, halk arasında daha çok "eşek hıyarı" olarak bilinir. Küçük, tüylü ve yeşil bir kornişonu andıran meyveleri, olgunlaştığında içinde biriken yüksek sıvı basıncı nedeniyle dokunulduğu anda patlar. Bu patlama, tohumların metrelerce uzağa fırlatılmasını sağlayan etkileyici bir doğa olayıdır. Genellikle yol kenarlarında ve boş arazilerde rastlanan bu bitki, ilginç yapısının yanı sıra öz suyunun yakıcı ve tahriş edici özellikleriyle de bilinir; bu nedenle bilinçsizce temas edilmemesi gereken yabani bir türdür.

Adını anavatanı olan Endonezya'nın Cava adasından alan bu baharat, görünüş olarak klasik karabibere çok benzese de, tanesinin ucunda bulunan küçük sapçığıyla ondan ayrılır. "Kuyruklu biber" olarak da anılan Cava biberi, ağızda bıraktığı hafif serinletici, mentolümsü ve buruk tadıyla gurme mutfakların gizli kahramanıdır. Özellikle et yemeklerinde ve özel soslarda, karabiberin baskın acılığı yerine daha aromatik bir derinlik arayan şefler tarafından tercih edilir.

Bu egzotik baharatın içindeki uçucu yağları ve o kendine has aromasını yemeklerinize tam anlamıyla geçirebilmek için taze öğütmek şarttır. Taneli yapısı nedeniyle, öğütme derecesini dilediğiniz gibi ayarlayabileceğiniz seramik bıçaklı bir manuel baharat değirmeni kullanmak, Cava biberinin kokusunu kaybetmeden tabağınıza ulaşmasını sağlar. Elektrikli öğütücülerin aksine manuel değirmenler, baharatı ısıtmadığı için aromasının bozulmasını da engeller.

Genellikle ağaç formuyla tanınan mürverin aksine, otsu yapıda olan ve kışın gövdesi kuruyan bir türdür. Yaz aylarında açan beyazımsı pembe çiçekleri, bitkinin tepesinde düz bir tabak gibi toplanarak zarif bir görüntü oluşturur. Sonbahara doğru bu çiçekler yerini yukarıya doğru bakan, parlak siyah meyve salkımlarına bırakır. Doğada genellikle nemli hendek kenarlarında ve orman açıklıklarında koloniler halinde yaşayan cüce mürver, halk tıbbında romatizma gibi rahatsızlıklar için kullanılsa da, bitkinin parçaları zehirli bileşikler içerdiğinden uzman kontrolü dışında tüketilmemelidir.